Πίνεται το νερό που προέρχεται από τους παγωμένους δακτυλίους του Κρόνου; Ναι, αλλά με κάποιες προϋποθέσεις …
Πρόκειται για μια φαινομενικά εύκολη ερώτηση, αλλά δεν είναι και τόσο απλή. Οι δακτύλιοι του Κρόνου παρατηρήθηκαν για πρώτη φορά από τον Γαλιλαίο το 1610, χωρίς όμως να καταλάβει τι ήταν αυτό που έβλεπε με το χαμηλής διακριτικής ικανότητας τηλεσκόπιό του. Τους αποκαλούσε «αυτιά» του Κρόνου.
Μόλις μερικές δεκαετίες αργότερα οι αστρονόμοι (με πρώτο τον Christiaan Huygens το 1655) συνειδητοποίησαν ότι αυτά τα «αυτιά» ήταν στην πραγματικότητα ένας δακτύλιος που περιέβαλλε τον πλανήτη. Πολλά ήταν ακόμα ασαφή, αλλά ένα πράγμα ήταν σίγουρο: ο δακτύλιος δεν θα μπορούσε να είναι συμπαγής. Η ταχύτητα με την οποία ένα αντικείμενο περιφέρεται γύρω από έναν πλανήτη εξαρτάται από την απόστασή του από το κέντρο του, και ο δακτύλιος του Κρόνου ήταν τόσο πλατύς που το εσωτερικό του άκρο θα περιφερόταν πολύ πιο γρήγορα από το εξωτερικό του, κάτι που θα διασπούσε οτιδήποτε στερεό.
Ενώ οι αστρονόμοι εξέταζαν διάφορες ιδέες για τη δομή των δακτυλίων του Κρόνου, το 1859 ο μεγάλος Σκωτσέζος φυσικός Τζέιμς Κλαρκ Μάξγουελ με την εργασία του «On the Stability of the Motion of Saturn’s Rings» , απέδειξε θεωρητικά ότι η δομή γύρω από τον Κρόνο δεν θα μπορούσε να ήταν ένας ενιαίος στερεός ή ρευστός δίσκος. Αντιθέτως, αποτελούνταν από αμέτρητα μικρά σώματα, τα οποία ήταν αδύνατον τα διακρίνουμε από τη Γη.
Αλλά από τι είναι φτιαγμένα; Παρατηρήσεις κατά τη διάρκεια των αιώνων έχουν αποκαλύψει ότι το κύριο συστατικό των δακτυλίων είναι εκπληκτικά απλό: παγωμένο νερό! Το παλιό καλό, παγωμένο H2O είναι εξαιρετικά συνηθισμένο στο εξωτερικό ηλιακό σύστημα και αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος πολλών δορυφόρων πλανητών και άλλων μικρών σωμάτων.
Επιπλέον, αυτά τα μικρά αντικείμενα σχηματίζουν όχι μόνο έναν δακτύλιο αλλά αρκετούς, και αυτοί οι μεγάλοι δακτύλιοι χαρακτηρίζονται με γράμματα κατά σειρά ανακάλυψης. Ο δακτύλιος Α είναι ο εξώτατος φωτεινός δακτύλιος. Ακριβώς στο εσωτερικό του βρίσκεται ο φωτεινός και πλατύς δακτύλιος Β, ο οποίος περιέχει το μεγαλύτερο μέρος της μάζας του όλου συστήματος δακτυλίων. Στο εσωτερικό του βρίσκεται ο πιο σκοτεινός δακτύλιος C, ο οποίος οδηγεί στον τελικό αμυδρό δακτύλιο D που εκτείνεται σχεδόν μέχρι την ανώτερη ατμόσφαιρα του Κρόνου (ο δακτύλιος D, όπως και οι F, G, E γίνονται δύσκολα γίνονται ορατοί). Συνολικά, αυτοί οι δακτύλιοι εκτείνονται σε σχεδόν 275.000 χιλιόμετρα – τα δύο τρίτα της απόστασης Γης-Σελήνης! Παρά την τεράστια έκτασή τους, οι δακτύλιοι είναι σχεδόν απίστευτα επίπεδοι , σε πολλά σημεία με πάχος μόλις 10 μέτρα.
Στην πραγματικότητα, οι «επιτόπου» παρατηρήσεις που πραγματοποιήθηκαν από το διαστημόπλοιο Cassini – το οποίο βρισκόταν σε τροχιά γύρω από τον Κρόνο για περισσότερα από δώδεκα χρόνια – έδειξαν ότι σε ορισμένα σημεία οι δακτύλιοι ήταν φτιαγμένοι από σχεδόν τέλεια καθαρό πάγο νερού. Ακόμα καλύτερα, σε αυτές τις περιοχές, τα περισσότερα σωματίδια των δακτυλίων έχουν διάμετρο μερικών εκατοστών ή και μικρότερα – παρόμοια με τα παγάκια που βάζουμε στο ουίσκι.
Ακούγεται ωραίο! Το μόνο που χρειάζεται να κάνετε είναι να μαζέψετε μερικά τέτοια κρονιακά παγάκια, να τα ζεστάνετε αρκετά (αφού η μέση θερμοκρασία των δακτυλίων είναι περίπου –190 βαθμοί Κελσίου), και να πιείτε μια ωραία, δροσιστική γουλιά. Βέβαια, είναι λίγο δύσκολο να τα συλλέξουμε, δεδομένου ότι ανάλογα με την απόστασή τους από τον Κρόνο οι τροχιακές τους ταχύτητες κυμαίνονται χοντρικά από 10 έως 20 km/s.
Όμως, χρειάζεται προσοχή. Γιατί τα φάσματα των δακτυλίων δείχνουν ότι δεν αποτελούνται από εντελώς καθαρό παγωμένο νερό. Οι δακτύλιοι περιέχουν κι άλλες ουσίες. Και παρότι η περιεκτικότητά τους είναι μικρότερη από 1% κατά βάρος, δεν είναι σαφές τι είναι αυτές οι ουσίες. Η καλύτερη υπόθεση των επιστημόνων είναι ότι προέρχονται από την πρόσπτωση μικρομετεωριτών, μικροσκοπικών σωματιδίων που κινούνται στο εξωτερικό ηλιακό σύστημα. Αυτό το υλικό επομένως πιθανότατα αποτελείται από πυριτικά άλατα (δηλαδή, βράχους) ή μέταλλα, συγκεκριμένα σίδηρο.
Κανένα από αυτά δεν θα σας βλάψει, αν και η Υπηρεσία Προστασίας Περιβάλλοντος των ΗΠΑ συνιστά όχι περισσότερο από 0,3 mg σιδήρου ανά λίτρο πόσιμου νερού (για να αποφύγετε τη μεταλλική γεύση). Καλύτερα να περάσετε έναν μαγνήτη πάνω από το νερό του δακτυλίου σας πριν το πιείτε – και πιθανότατα θα πρέπει να φιλτράρετε τυχόν ιζήματα πυριτικών αλάτων.
Από την άλλη πλευρά, τα φάσματα των δακτυλίων υποδηλώνουν επίσης την παρουσία ορισμένων άγνωστων ρύπων με βάση τον άνθρακα. Ένας πιθανός υποψήφιος θα ήταν τα σύνθετα οργανικά μόρια που ονομάζονται πολυκυκλικές αρωματικές ενώσεις ή PAHs, οι οποίες είναι σχετικά διαδεδομένες στο διάστημα. Ένα μόριο που υπάρχει συνήθως στους PAHs είναι το κυανοναφθαλένιο, που θεωρείται καρκινογόνο. (Ωστόσο, δεν είναι σαφές ποιά ποσότητα θέτει κινδύνους για τον άνθρωπο – αν και εφόσον αυτό το συγκεκριμένο μόριο υπάρχει στους δακτυλίους.)
Έτσι, καλύτερα να είστε προσεκτικοί και να αποφεύγετε αυτούς τους πιθανούς ρύπους επιλέγοντας προσεκτικά τους δακτυλίους σας. Για παράδειγμα, η αφθονία του παγωμένου νερού είναι υψηλότερη στους εξωτερικούς δακτυλίους Α και Β, ενώ οι δακτύλιοι C και D φαίνεται να είναι οι πιο μολυσμένοι. Γενικά, μάλλον θα ήταν καλύτερα να επιλέξετε πάγο από τον Α ή τον Β, παραλείποντας εντελώς τους C και D.
Θα μπορούσαν επίσης να υπάρχουν και άλλα σωματίδια πάγου στους δακτυλίους, όπως κατεψυγμένο μεθάνιο και διοξείδιο του άνθρακα. Το μεθάνιο θα πρέπει να βγαίνει με φυσαλίδες όταν ο πάγος υγροποιείται και φυσικά το CO2 είναι αυτό που κάνει τα ανθρακούχα ποτά αφρώδη. Αυτό θα μπορούσε στην πραγματικότητα να προσθέσει μια διασκεδαστική πινελιά στην κατανάλωση νερού από τους δακτυλίους!
Επιπλέον, ο παγωμένος δορυφόρος του Κρόνου Εγκέλαδος, διαθέτει δεκάδες θερμοπίδακες που εκτοξεύουν υγρό νερό από το εσωτερικό του στο διάστημα. Αυτό το υλικό σχηματίζει έναν αχνό, θολό δακτύλιο (τον δακτύλιο Ε), ο οποίος αποτελείται κυρίως από παγωμένο νερό, με μικρές ποσότητες πυριτικών αλάτων, αλλά και βλαβερή αμμωνία.
Παρόλα αυτά φαίνεται ότι τα κομμάτια πάγων από τους δακτύλιους του Κρόνου – εφόσον επιλεχθούν και καθαριστούν προσεκτικά – είναι όντως πόσιμα!
Άραγε, πόσο νερό υπάρχει στους δακτυλίους του Κρόνου; Η συνολική μάζα των δακτυλίων είναι περίπου 1,5×1019 kg, η οποία μπορεί να αποδώσει περίπου 1019 λίτρα πόσιμου νερού. Αυτή η ποσότητα νερού είναι αρκετή για όλους τους ανθρώπους της Γης, για περισσότερα από ένα εκατομμύριο χρόνια.
Τελικά, αν και όταν οι άνθρωποι αρχίσουν να χρησιμοποιούν τις διαπλανητικές διαστημικές λεωφόρους, θα χρειάζονται εξωγήινες πηγές νερού. Στους δακτύλιους του Κρόνου θα μπορούσε να δημιουργηθεί διαστημικός σταθμός ανεφοδιασμού νερού. Δεν ξέρω αν θα είναι πρακτικός, το σίγουρο είναι ότι θα διαθέτει την καλύτερη θέα!
