Ένας άνθρωπος είπε στο σύμπαν:
«Κύριε, υπάρχω!»
«Ωστόσο», απάντησε το σύμπαν,
«Το γεγονός αυτό δεν μου δημιουργεί
Καμία αίσθηση υποχρέωσης.»
Stephen Crane, «War is Kind» (*)
Με την συνειδητοποίηση της απόλυτης κοσμικής αδιαφορίας που εκφράζει ο Κρέην στο σύντομο ποίημα του, το ερώτημα που γεννάται δεν είναι πλέον το αν το σύμπαν νοιάζεται, αλλά το πώς ο άνθρωπος οφείλει να ανταποκριθεί σε αυτή την εκκωφαντική σιωπή.
Ο Κυρίλωφ, στους «Δαιμονισμένους» του Ντοστογιέφσκι, «ακούγοντας» την ίδια ακριβώς απάντηση από το σύμπαν, αναπτύσσει τον εξής συλλογισμό: «Αν υπάρχει Θεός, το παν είναι θέλημά του, και δεν μπορώ να ξεφύγω από την θέλησή του. Αν όχι, το παν είναι θέλημά μου, κι έχω χρέος να προβάλω την αυτοβουλία μου». Για τον Κυρίλωφ, η ανθρωπότητα κατασκεύασε τον Θεό ακριβώς επειδή δεν άντεχε την κοσμική αδιαφορία και τον τρόμο του κενού: «Ο άνθρωπος δεν έκανε τίποτε άλλο ως τώρα παρά να επινοεί τον Θεό, για να μπορεί να ζει χωρίς να αυτοκτονεί. Σε αυτό συνοψίζεται όλη η παγκόσμια ιστορία μέχρι σήμερα». Ο Κυρίλωφ αποφασίζει να γίνει ο ίδιος η απόλυτη εξουσία. Πρέπει να γίνει ο ανθρωποθεός. Και ο μόνος τρόπος για να το αποδείξει αυτό, εξαλείφοντας τον φόβο του θανάτου που κρατά τους ανθρώπους δέσμιους, είναι η λογική, εθελούσια αυτοκτονία: «Είμαι υποχρεωμένος να αυτοκτονήσω, γιατί το ανώτατο σημείο της αυτοβουλίας μου είναι να σκοτώσω ο ίδιος τον εαυτό μου… Σκοτώνομαι για να αποδείξω την απειθαρχία μου και τη νέα τρομερή ελευθερία μου». Επιπλέον, θεωρεί πως η πράξη του αυτή λειτουργεί και ως μια διεστραμμένη μορφή αλτρουισμού: δεν αυτοκτονεί μόνο για να αποδείξει στον εαυτό του ότι είναι ελεύθερος, αλλά πιστεύει ότι αν γίνει εκείνος ο πρώτος που θα σκοτωθεί λογικά και άφοβα, θα ανοίξει τον δρόμο ώστε η υπόλοιπη ανθρωπότητα να ζήσει πλέον ελεύθερη, χωρίς τον φόβο του θανάτου. Η λύση του Κυρίλωφ είναι μια λύση αφανισμού. Αντιμετωπίζει το κενό του σύμπαντος δημιουργώντας ένα δικό του, οριστικό κενό, αφανίζοντας τον εαυτό του για να αποδείξει ότι είναι ελεύθερος(**).
Ο Αλμπέρ Καμύ στον «Μύθο του Σισύφου«, αναγνωρίζει την ορθότητα της επισήμανσης (του παραλόγου) του Κυρίλωφ, αλλά απορρίπτει την αυτοκτονία, θεωρώντας την ομολογία ήττας. Η αληθινή απάντηση στο σύμπαν του Κρέην δεν είναι να δραπετεύσεις από αυτό, αλλά να παραμείνεις και να το κοιτάξεις κατάματα. Ο Σίσυφος καταδικάζεται από τους θεούς να κυλάει έναν βράχο στην κορυφή ενός βουνού, βλέποντάς τον να ξαναπέφτει διαρκώς. Ξέρει ότι το σύμπαν δεν του οφείλει τίποτα και ότι ο μόχθος του δεν έχει εγγενές νόημα. Όμως, η επίγνωση αυτής της αλήθειας δεν τον συντρίβει. Αντιθέτως, τον απελευθερώνει: «Σ’ αυτό το σύμπαν, παραδομένο αίφνης στη σιωπή, υψώνονται οι χιλιάδες μικρές, έκθαμβες φωνές της γης. Ασυνείδητα και μυστικά καλέσματα, προσκλήσεις όλων των προσώπων, αποτελούν την απαραίτητη ανάποδη όψη του νομίσματος και το τίμημα της νίκης.»
Ο Σίσυφος βρίσκει την ελευθερία του αποδεχόμενος το παράλογο της κατάστασής του χωρίς μεταφυσικές παρηγοριές. Η απόλυτη κοσμική αδιαφορία δεν τον τρομάζει πλέον: «Τούτο το σύμπαν, αδέσποτο στο εξής, δεν του φαίνεται άγονο ούτε ασήμαντο. Κάθε κόκκος αυτής της πέτρας, κάθε ορυκτό θραύσμα αυτού του πλημμυρισμένου από νύχτα βουνού, σχηματίζει από μόνο του έναν κόσμο». Η ζωή δεν χρειάζεται την άδεια ή την «υποχρέωση» του σύμπαντος για να αξίζει να την ζήσεις. Για τον Καμύ, το ίδιο το ταξίδι και η εξέγερση απέναντι στο κενό συγκροτούν την απόλυτη κατάφαση στη ζωή: «Ο αγώνας και μόνο προς την κορυφή αρκεί για να γεμίσει μιαν ανθρώπινη καρδιά. Πρέπει να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο».
(*) Το ποίημα του Κρέην επισημαίνει στην πρόσφατη συνέντευξή του ο Δημήτρης Νανόπουλος, λέγοντας: «…στην αρχή του νέου μου βιβλίου, ‘Ο κβαντικός μύθος του Σισύφου’ που θα κυκλοφορήσει σε περίπου έναν μήνα, ξεκινώ με ένα ποίημα του Stephen Crane, «A Man Said to the Universe». Η χαρακτηριστική φράση είναι: «Κύριε, υπάρχω!» και το Σύμπαν απαντά: «Το γεγονός αυτό δεν με υποχρεώνει σε τίποτα». Με απλά λόγια, πρέπει να απελευθερωθούμε από την ιδέα ότι το Σύμπαν εμπλέκεται στις ανθρώπινες υποθέσεις. Δεν του καίγεται καρφάκι του Σύμπαντος για μας, ούτε συνωμοτεί εναντίον μας…»
(**) Σ’ αυτόν τον συλλογισμό ο Σπινόζα είναι κατηγορηματικά αντίθετος. Διατυπώνει ότι κανένας άνθρωπος δεν επιθυμεί την καταστροφή του (την αυτοκτονία) από δική του, εσωτερική ανάγκη της φύσης του: «Το ότι κάποιος αυτοκτονεί, οφείλεται στο ότι εξαναγκάζεται από εξωτερικά αίτια, τα οποία αντιστρατεύονται την φύση του… Είναι αδύνατον ένας άνθρωπος, από την αναγκαιότητα της δικής του φύσης, να προσπαθήσει να μην υπάρχει ή να αλλάξει σε άλλη μορφή.» Σύμφωνα με τον Σπινόζα, ο άνθρωπος δεν μπορεί να απεμπολήσει κάποια υπέρτατα αγαθά, ακόμα και αν το θέλει, με την πλήρη ελευθερία της βούλησής του. Και να θέλει π.χ. κάποιος να πουλήσει τον εαυτό του για σκλάβο, δεν μπορεί. Το ίδιο δεν μπορεί να πετάξει από πάνω του το υπέρτατο αγαθό που λέγεται ζωή.
