Και κάτι άλλο... (361 άρθρα)

Ο Σταμάτης Κριμιζής αποδομεί τις θεωρίες συνωμοσίας περί UFO, τονίζοντας ότι στατιστικά είναι βέβαιο πως δεν είμαστε μόνοι στο Σύμπαν. Ξεκαθαρίζει όμως, πως λόγω των ασύλληπτων κοσμικών αποστάσεων και του ανυπέρβλητου ορίου της ταχύτητας του φωτός, η πιθανότητα να συναντηθούμε ή να επικοινωνήσουμε ποτέ μαζί τους είναι πρακτικά μηδαμινή.

Νίνα Μαρία Πασχαλίδου – Καθημερινή (kathimerini.gr)

Βαδίζοντας στο γραφείο του καθηγητή Σταμάτη Κριμιζή, ενός από τους σημαντικότερους Έλληνες επιστήμονες της διαστημικής έρευνας, έχω μια αχνή προσδοκία ότι μπορώ να εκμαιεύσω απαντήσεις για το σπουδαιότερο των αναπάντητων ερωτημάτων: υπάρχουν άραγε άλλοι σαν εμάς εκεί έξω; Τα νέα αρχεία του Αμερικανικού Πενταγώνου για τα λεγόμενα UAP –Μη Ταυτοποιημένα Εναέρια Φαινόμενα– και οι καταγραφές που φέρεται να έγιναν ακόμη και πάνω από τη Λευκάδα ξαναφέρνουν στο προσκήνιο συζητήσεις για UFO, απαγωγές γήινων, αλλά και την Area 51, τη μυστική βάση στη Νεβάδα των ΗΠΑ, όπου σύμφωνα με τους συνωμοσιολόγους μελετάται η εξωγήινη τεχνολογία και λαμβάνουν χώρα κρυφές συναντήσεις με συμβούλους με σχιστά μάτια. 

Ο άνθρωπος που έχει περάσει δεκαετίες με το βλέμμα στραμμένο στον ουρανό αντιδρά με χιούμορ στα κινηματογραφικά σενάρια και τις θεωρίες περί «επισκεπτών» από άλλους πλανήτες και «στενές επαφές τρίτου τύπου». Για τον διακεκριμένο ερευνητή του Σύμπαντος, τα περισσότερα από όσα βλέπουμε «εξηγούνται». Κι όμως, την ίδια στιγμή, θεωρεί σχεδόν αδύνατο να είμαστε μόνοι μας στο Σύμπαν. «Δεν είμαστε μοναδικοί», λέει με ελαφριά ειρωνεία απέναντι στην ασημαντότητα της ύπαρξής μας μπροστά στο άπειρο. Παρόλα αυτά, λόγω των αποστάσεων και των ανυπέρβλητων νόμων της Φυσικής, ίσως να μη συναντηθούμε ποτέ με τους εξωγήινους.

– Τα νέα αρχεία που ανοίγει το Πεντάγωνο αναζωπυρώνουν μια συζήτηση που  μας απασχολεί έτη ολόκληρα. Τι ακριβώς βλέπουμε σε αυτά τα βίντεο που κυκλοφόρησαν;

– Καταρχάς, ας είμαστε προσεκτικοί με τις λέξεις. Αυτό που βλέπουμε συνήθως είναι κουκκίδες που αντανακλούν κάποιο φως – είτε στο υπέρυθρο είτε στο κανονικό φάσμα. Το καινούργιο όνομα είναι Μη Ταυτοποιημένα Εναέρια Φαινόμενα, όχι UFO με τη λαϊκή έννοια που χρησιμοποιείται επί δεκαετίες. Το θέμα έχει πολύ μεγάλη ιστορία και αναζωπυρώνεται διαρκώς, κυρίως επειδή ακουμπά πάνω σε κάτι βαθιά ανθρώπινο: την ανάγκη να εξηγήσουμε αυτό που δεν καταλαβαίνουμε. Δεν είναι παράλογο. Εσείς κι εγώ μπορεί να δούμε κάτι στον ουρανό και να μην μπορούμε να το αναγνωρίσουμε. Να πούμε: τι είναι αυτό το πράγμα; Κινείται γρήγορα, φαίνεται ασυνήθιστο και καταγράφεται μια αναφορά για αυτό. Η επιστημονική προσέγγιση οφείλει να ξεκινά από τα δεδομένα και όχι από την υπόθεση ότι πρόκειται για κάτι εξωγήινο.

– Οπότε, υπάρχει λογική εξήγηση;

– Πριν από μερικά χρόνια έγιναν αναλύσεις πρώτα από την αμερικανική αεροπορία και αργότερα από τη NASA. Σχεδόν το 95% των περιπτώσεων για τις οποίες υπήρχαν επαρκή δεδομένα –καταγραφές, φωτογραφίες, στοιχεία– εξηγήθηκαν. Συνήθως, επρόκειτο για μετεωρολογικά μπαλόνια, φυσικά φαινόμενα ή οπτικές απάτες. Το υπόλοιπο ποσοστό παρέμεινε απροσδιόριστο, όχι επειδή αποδείχθηκε κάτι εξωγήινο, αλλά επειδή δεν υπήρχαν αρκετά δεδομένα.

– Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και μορφωμένοι άνθρωποι, πιλότοι ή στρατιωτικοί, συχνά επιμένουν ότι είδαν κάτι ανεξήγητο.

– Τα φυσικά φαινόμενα μπορούν να ξεγελάσουν ακόμη και ανθρώπους που γνωρίζουν καλά τη φύση. Θυμάμαι έναν πιλότο που ταξίδευε συχνά μεταξύ Βόρειας Αμερικής και Ευρώπης. Μου περιέγραφε ένα βράδυ με σύννεφα, που έβλεπε ένα φως να μπαίνει και να βγαίνει από αυτά με τεράστια ταχύτητα. Και άρχισε να σκέφτεται όλες αυτές τις ιστορίες για εξωγήινες παρουσίες και άγνωστα ιπτάμενα αντικείμενα. Μέχρι που βγήκε το αεροπλάνο από τα σύννεφα και κατάλαβε ότι ήταν η πανσέληνος! Απλώς, εξαιτίας της γωνίας, της κίνησης και των νεφών, φαινόταν σαν να κινείται με απίστευτη ταχύτητα. Θέλω να πω ότι οι οπτικές απάτες είναι πολύ πιο συχνές απ’ όσο νομίζουμε.

– Στην Ελλάδα, πάντως, οι τελευταίες καταγραφές, όπως εκείνη που συνδέθηκε με τη Λευκάδα, δημιούργησαν νέο κύμα συνωμοσιολογίας.

– Ειλικρινά, είδα μια κουκκίδα να κινείται προς την ακτή. Θα μπορούσε να είναι οτιδήποτε. Δεν προέκυψε τίποτα συγκεκριμένο. Η ιδέα ότι οι κυβερνήσεις ξέρουν κάτι τεράστιο και το κρατούν κρυφό υπήρχε πάντα. Αλλά η πραγματικότητα είναι πολύ πιο πεζή. Οι κυβερνήσεις, ιδίως στις Ηνωμένες Πολιτείες, δεν μπορούν να κρατήσουν μυστικά για πολύ. Αυτό το γνωρίζω και προσωπικά από τη δική μου εμπειρία σε μεγάλα ερευνητικά και κρατικά προγράμματα. Πάρτε για παράδειγμα το περίφημο περιστατικό στο Roswell το 1947. Η θεωρία είναι ότι ένα εξωγήινο σκάφος συνετρίβη στο Νέο Μεξικό και ο στρατός των ΗΠΑ συνέλεξε τα συντρίμμια και τα πτώματα των εξωγήινων. Στην πραγματικότητα είχε γίνει ένα ατύχημα με κάποιο μπαλόνι και έπεσαν κομμάτια στη γη.

Αλλά και η περιβόητη Περιοχή 51 (Area 51), στρατιωτική βάση στη Νεβάδα η οποία θεωρείται το κέντρο μελέτης εξωγήινων σκαφών και όντων. Σήμερα εκεί γίνονται φεστιβάλ, συνέδρια, πωλούνται σουβενίρ. Ο κόσμος όμως θέλει να πιστέψει ότι κάτι άλλο συμβαίνει. Μου είχε περιγράψει κάποτε ένας υψηλόβαθμος στρατιωτικός ότι εκείνη την περίοδο δοκιμάζονταν πρωτότυπα υπερηχητικά αεροσκάφη σε μυστικές εγκαταστάσεις στη Νεβάδα. Σε μία δοκιμή, υπήρξε βλάβη, το αεροσκάφος έπεσε, οι πιλότοι εκτινάχθηκαν και μεταφέρθηκαν αμέσως σε νοσοκομείο. Η περιοχή αποκλείστηκε γιατί επρόκειτο για απόρρητο στρατιωτικό πρόγραμμα. Κι από εκεί ξεκίνησε η ιστορία ότι «κάτι έπεσε από τον ουρανό» και ότι «η κυβέρνηση κάτι κρύβει». Με αυτόν τον τρόπο χτίζεται η συνωμοσιολογία. Κάτι συμβαίνει, υπάρχουν κενά πληροφόρησης, κάποιος συμπληρώνει το υπόλοιπο με φαντασία.

– Αν είχε υπάρξει πραγματική επαφή με εξωγήινη νοημοσύνη, θα το γνωρίζαμε ήδη;

– Πιστεύω πως ναι. Θυμάμαι ότι κάποια στιγμή ο Ομπάμα είχε κάνει ένα αστείο σχετικά με αυτό και πολλοί το πήραν στα σοβαρά. Είπε πως η κυβέρνηση είναι ανίκανη να κρατήσει κάτι μυστικό. Αργότερα εξήγησε ότι αν υπήρχε κάτι τόσο κοσμοϊστορικό, αργά ή γρήγορα θα έβγαινε στην επιφάνεια. Η κυβέρνηση δεν μπορεί να κρατήσει τόσο μεγάλα μυστικά για πάντα. Στην Αμερική υπάρχει ένας ολόκληρος μηχανισμός δημοσιογραφικής αποκάλυψης. Υπάρχουν εξειδικευμένα περιοδικά, ερευνητές. Ο στόχος τους είναι ακριβώς να ανακαλύψουν ό,τι μένει κρυφό. Στην ίδια λογική, ακούμε συχνά ότι η προσσελήνωση δεν έγινε ποτέ. Να φανταστείτε το πρόγραμμα «Apollo» απασχολούσε περίπου 25.000 ανθρώπους, σε πανεπιστήμια, εταιρείες, εργαστήρια και δημόσιες υπηρεσίες. Είναι πρακτικά αδύνατο να συμμετέχουν τόσοι άνθρωποι σε μια τέτοια τεράστια απάτη και να μη διαρρεύσει τίποτα.

– Εσείς παρ’ όλα αυτά δεν απορρίπτετε την πιθανότητα ζωής αλλού στο Σύμπαν;

– Το αντίθετο. Προσωπικά, είμαι πεπεισμένος ότι υπάρχουν άλλοι πολιτισμοί. Τους πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος τους έχουμε επισκεφθεί όλους, έχουμε φωτογραφίες τους, ξέρουμε ότι δεν υπάρχει βιολογική δραστηριότητα. Οπότε στρεφόμαστε προς τους εξωπλανήτες. Ας δούμε λίγο τους αριθμούς. Στον γαλαξία μας υπάρχουν περίπου 400 δισεκατομμύρια ήλιοι. Πλέον γνωρίζουμε ότι μεγάλο ποσοστό από αυτά τα άστρα διαθέτει πλανητικά συστήματα. Οι στατιστικές μάς δείχνουν ότι ίσως υπάρχουν και 40 δισεκατομμύρια πλανήτες με χαρακτηριστικά παρόμοια με της Γη. Πώς μπορούμε να πιστεύουμε ότι είμαστε μοναδικοί; Στατιστικά, είναι σχεδόν αδύνατον. Το πρόβλημα όμως είναι οι αποστάσεις. Ο πιο κοντινός ήλιος απέχει περίπου 41 τρισεκατομμύρια χιλιόμετρα. Το ταχύτερο διαστημόπλοιο που έχει στείλει ποτέ η ανθρωπότητα, το «Voyager», αν κατευθυνόταν προς το Άλφα Κενταύρου, θα χρειαζόταν περίπου 77.000 χρόνια για να φτάσει. Οι άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται τις πραγματικές κλίμακες του Διαστήματος. Μιλάμε για αποστάσεις σχεδόν αδιανόητες. Ναι, πιστεύω ότι υπάρχει βιολογική δραστηριότητα αλλού. Πιθανότατα υπάρχουν και προηγμένοι πολιτισμοί. Αλλά ίσως να μην το μάθουμε ποτέ.

– Είναι λίγο θλιβερή αυτή η σκέψη, δεν είναι;

– Ισως, αλλά οι αριθμοί δεν ψεύδονται.

– Κάποιοι πιστεύουν ότι η τεχνολογία ίσως αλλάξει τους όρους του παιχνιδιού. Η τεχνητή νοημοσύνη, για παράδειγμα, μπορεί να φέρει μια επανάσταση ακόμη και στην εξερεύνηση του Διαστήματος;

– Η AI είναι προφανώς ένα καινούργιο εργαλείο. Και ήδη βλέπετε εφαρμογές από τη Βιολογία και τη Φαρμακευτική μέχρι τη Φυσική. Θα βοηθήσει πάρα πολύ στην επιστήμη. Αλλά προς το παρόν, τουλάχιστον, δεν πρόκειται να μας αποκαλύψει καινούργιους νόμους της φύσης. Δεν αλλάζει το γεγονός ότι οι νόμοι που γνωρίζουμε –και ειδικά το όριο της ταχύτητας του φωτός– φαίνεται να ισχύουν σε ολόκληρο το Σύμπαν. Η ταχύτητα του φωτός είναι 300.000 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο. Αν μπορούσαμε θεωρητικά να κινηθούμε με την ταχύτητα του φωτός, θα φτάναμε στο Αλφα Κενταύρου σε περίπου τέσσερα χρόνια. Με τις ταχύτητες που έχουμε τώρα, μιλάμε για δεκάδες χιλιάδες χρόνια. Χρειάζεται ένα τεράστιο τεχνολογικό άλμα. Και προς το παρόν δεν διαφαίνεται κάτι τέτοιο στο εγγύς μέλλον. Σχεδιάζονται ήδη νέες αποστολές, πιο γρήγορες από τις προηγούμενες. Αλλά ακόμη κι αυτές θα είναι μόνο δυόμισι φορές ταχύτερες από το «Voyager». Αυτό δεν αλλάζει ριζικά την εικόνα.

– Παρ’ όλα αυτά, η ανθρωπότητα μοιάζει να έχει μια βαθιά ανάγκη να πιστέψει ότι δεν είναι μόνη. Ισως γιατί αυτό απαντά και σε δικά μας υπαρξιακά ερωτήματα.

– Οπωσδήποτε. Και είναι απολύτως λογικό. Το να ανακαλύπταμε ότι υπάρχει ζωή αλλού θα ήταν ένα τεράστιο βήμα για την ανθρωπότητα. Θα άλλαζε τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας μέσα στο Σύμπαν. Οταν μιλάμε για δισεκατομμύρια άστρα στον δικό μας γαλαξία και για περίπου δύο τρισεκατομμύρια γαλαξίες στο Σύμπαν, οι πιθανότητες ότι είμαστε μοναδικοί είναι εξαιρετικά μικρές. Στατιστικά, σχεδόν μηδενικές. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θα συναντηθούμε μαζί τους. Εάν εκείνοι έχουν ανακαλύψει καινούργιους κανόνες Φυσικής και κατά κάποιον τρόπο έχουν υπερβεί το όριο της ταχύτητας του φωτός, τότε αλλάζουν τα πράγματα. Αλλά εφόσον μέχρι τώρα, τουλάχιστον, από όλες τις παρατηρήσεις που έχουμε, οι νόμοι της Φυσικής που γνωρίζουμε ισχύουν και στο υπόλοιπο Σύμπαν, τότε η περίπτωση να μάθουμε ποτέ ότι υπάρχουν εξωγήινοι είναι μηδαμινή. 

– Αν κάποτε μας βρουν εκείνοι; Είναι τρόπον τινά έτοιμη η ανθρωπότητα;

– Ξέρετε, αυτό δεν είναι τόσο θεωρητικό όσο νομίζει ο κόσμος. Υπάρχει η Διεθνής Ακαδημία Αστροναυτικής, στην οποία ήμουν επί χρόνια πρόεδρος του Τμήματος Φυσικών Επιστημών και λειτουργεί επιτροπή που εξετάζει ακριβώς αυτό. Τι θα έκανε η ανθρωπότητα αν λάμβανε ένα μήνυμα από εξωγήινο πολιτισμό. Υπάρχουν λοιπόν δύο σχολές σκέψης. Η μία λέει ότι όταν βρίσκεσαι σε ένα σκοτεινό δάσος δεν κάνεις πολύ θόρυβο. Διότι εάν κρύβονται θηρία στο δάσος, τότε μπορεί να σε φάνε. Αυτή είναι η μία άποψη και επομένως λέμε «εντάξει, αν λάβουμε κάποιο σήμα, δεν λέμε ότι είμαστε εδώ». Η άλλη άποψη σε αυτή την επιτροπή είναι ότι για να λάβουμε κάποιο σήμα σημαίνει ότι ο πολιτισμός ο οποίος έχει μεταφέρει αυτό το σήμα είναι πολύ ανώτερος από τον δικό μας. Κι ένας προηγμένος πολιτισμός δεν μπορεί να είναι ανθρωποφάγος. Αρα ίσως μια τέτοια επαφή να ήταν πράγματι το σημαντικότερο γεγονός στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ο Θεός να φυλάξει, μόνο, να μη συμβεί κάτι τέτοιο επί προεδρίας ανθρώπων που δεν είναι οι καταλληλότεροι να διαχειριστούν ένα τόσο μεγάλο γεγονός.

ΠΗΓΗ

Η ανακάλυψη του ηλεκτρονίου

Στις 30 Απριλίου 1897 ο J.J. Thomson εκπλήσσει τον κόσμο στο Βασιλικό Ινστιτούτο στο Λονδίνο ανακοινώνοντας την ανακάλυψη του ηλεκτρονίου – ενός σωματιδίου πάνω από 1800 φορές ελαφρύτερου από ένα πρωτόνιο. Για την ανακάλυψή του χρησιμοποίησε έναν καθοδικό σωλήνα, διαπιστώνοντας ότι οι ακτίνες εκτρέπονταν μέσα σε ηλεκτρικά και μαγνητικά πεδία. Αυτό αποδείκνυε ότι οι καθοδικές ακτίνες αποτελούνταν από μικροσκοπικά, αρνητικά φορτισμένα σωματίδια, τα ηλεκτρόνια, τα οποία ήταν πολύ μικρότερα από τα άτομα. Αυτή ήταν η πρώτη ένδειξη ότι τα άτομα έχουν δομή.

Λίγους μήνες μετά την αρχική του ανακοίνωση, η ανακάλυψή του δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Philosophical Magazine με τίτλο «Cathode Rays». Η ανακάλυψη της 30ης Απριλίου 1897, οδήγησε τον J.J. Thomson να προτείνει το 1904 το μοντέλο του «σταφιδόψωμου», σύμφωνα με το οποίο το θετικό ηλεκτρικό φορτίο κατανέμεται ομοιόμορφα σε μια σφαιρική περιοχή, μέσα στην οποία βρίσκονται τα ηλεκτρόνια, όπως οι σταφίδες στο σταφιδόψωμο. Tο ατομικό πρότυπο του Thomson ως γνωστόν απορρίφθηκε λίγα χρόνια αργότερα από τα πειράματα του Rutherford με τα οποία ανακαλύφθηκε ο πυρήνας του ατόμου.

Η ανακάλυψη του ηλεκτρονίου έθεσε τα θεμέλια της σύγχρονης ηλεκτρονικής, η οποία με τη σειρά της μας οδήγησε στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και στην δημιουργία του Παγκόσμιου Ιστού (World Wide Web), χωρίς τον οποίο είναι πολύ δύσκολο να φανταστούμε τη ζωή μας σήμερα.

Μια από τις μεγαλύτερες προσφορές της Φυσικής στην ανθρωπότητα

Στις 30 Απριλίου του 1993 υπογράφηκε το ιστορικό έγγραφο σύμφωνα με το οποίο οι υπεύθυνοι του CERN αποποιήθηκαν τα πνευματικά δικαιώματα για τη δημιουργία του Παγκόσμιου Ιστού (World Wide Web), ο οποίος έκτοτε ανήκει σε όλη την ανθρωπότητα. Η επέτειος αυτή συμπίπτει με το πρόγραμμα που ξεκίνησε στις 30 Απριλίου 2013 το CERN για την αναδημιουργία της πρώτης σελίδας του Διαδικτύου, που επιπλέον θα τρέχει στον αρχικό εξοπλισμό. Το 1989 ο φυσικός Tim Berners-Lee «ανέβασε» στον ηλεκτρονικό υπολογιστή του CERN την πρώτη ιστοσελίδα. H αρχέγονη αυτή ιστοσελίδα περιείχε λίγες γραμμές κειμένου και αρκετούς υπερσυνδέσμους. Το γεγονός αυτό μπορεί τότε να πέρασε απαρατήρητο. Στη συνέχεια όμως επηρέασε την εξέλιξη του πολιτισμού μας περισσότερο από οποιαδήποτε (μέχρι τώρα) ανακάλυψη των επιταχυντών του CERN.

Πολλές φορές δημιουργείται σύγχυση μεταξύ του Διαδικτύου (Internet) και του Παγκόσμιου Ιστού (World Wide Web ή www). Το Internet είναι η υποδομή πάνω στην οποία στηρίζεται ο Παγκόσμιος Ιστός. Δημιουργήθηκε στην δεκαετία του 1970, όταν πολλά ανεξάρτητα δίκτυα υπολογιστών συνδέθηκαν σε μία ενιαία δομή, αλλά η χρήση του ήταν περιορισμένη. Χρησιμοποιείτο μόνο απ’ όσους είχαν πρόσβαση στους μεγάλους υπολογιστές της εποχής (προσωπικοί υπολογιστές τότε δεν υπήρχαν) και τέτοιους διέθεταν μόνο ο αμερικανικός στρατός (Arpanet), ερευνητικά κέντρα, πανεπιστήμια ή μεγάλες επιχειρήσεις. Το 1990 ο άγγλος φυσικός Tim Berners-Lee, που εργαζόταν στο CERN υλοποίησε κάτι πρωτοποριακό σχετικά με τη χρήση του Διαδικτύου. Μέχρι τότε το διαδίκτυο το χρησιμοποιούσαν κυρίως για την αποστολή ηλεκτρονικών μηνυμάτων. Ο Berners-Lee σκέφτηκε ότι αν κάποιος ήθελε να «μεταδώσει» μια πληροφορία, αντί να την στέλνει με email σε ανυποψίαστους αποδέκτες, θα μπορούσε εναλλακτικά να κάνει το εξής: να την αποθηκεύσει πρώτα στον υπολογιστή του και στη συνέχεια να επιτρέψει στους υπόλοιπους χρήστες που είναι συνδεδεμένοι στο Internet να έχουν πρόσβαση σε αυτήν – σ’ αυτό που σήμερα λέμε ιστοσελίδα. Και υλοποίησε την ιδέα του σε δύο υπολογιστές NeXT, τους οποίους παρήγαγε τη διετία 1988-1990 η ομώνυμη εταιρεία του Steve Jobs, που τότε είχε εκδιωχθεί από την Apple.

(*) 30η Απριλίου: Διεθνής Ημέρα Τζαζ
Κι ενώ στις 30 Απριλίου 1897 και 1993 η Φυσική άλλαζε τον κόσμο, συμπτωματικά, η 30η Απριλίου ανακηρύχθηκε ως η Διεθνής Ημέρα Τζαζ από την Γενική Συνέλευση της ΟΥΝΕΣΚΟ. Ο στόχος αυτής της ημέρας είναι να επισημάνει στη διεθνή κοινότητα τις αρετές της τζαζ ως εκπαιδευτικό εργαλείο και ως δύναμη προώθησης της ειρήνης, του διαλόγου και της συνεργασίας μεταξύ των ανθρώπων.

ΠΗΓΗ

Οι θέσεις των πλανητών τον μήνα Μάιο:
Ερμής: Σε ανώτερη σύνοδο (πίσω από τον Ήλιο) στις 14/5, αθέατος
Αφροδίτη: Στο δυτικό βραδινό ουρανό, δύει 23:15 στο μέσο του μήνα (μέγεθος -3,9, διάμετρος 12″, φωτισμός δίσκου 84%)
Άρης: Πολύ χαμηλά στον πρωινό ουρανό, ανατέλλει 05:01 στο μέσο κάθε μήνα (μέγεθος 1,2, διάμετρος 4″)
Δίας: Στον δυτικό απογευματινό ουρανό, δύει 00:54 στο μέσο του μήνα (Δίδυμοι, μέγεθος -2, διάμετρος 34″)
Κρόνος: Στον πρωινό ουρανό, ανατέλλει 2 ώρες πριν τον Ήλιο στο μέσο του μήνα (κήτος, μέγεθος 0,9, διάμετρος 16″, κλίση δακτυλίων 8^ο)

Επιπλέον, στον νυχτερινό ουρανό του Απριλίου μπορούμε να δούμε:
1/5: Πανσέληνος (η Πανσέληνος των Λουλουδιών, όπως την ονόμαζαν για προφανείς λόγους οι Ινδιάνοι της Βόρειας Αμερικής)

4/5: Η Σελήνη σε απόσταση 1,5^ο από τον Αντάρη (α Σκορπιού) (πρωί, μεσουράνηση Σελήνης 17 ημερών 03:03)

5/5: Η Σελήνη στο απόγειο και σε μέγιστη νότια απόκλιση (-28,1^ο). 5-6/5 Μέγιστο βροχής η-Υδροχοϊδες» (ενεργές 19/4-28/5, μέγιστος ρυθμός υπό ιδανικές συνθήκες περίπου 40 μετέωρα/ώρα)
14/5: Η Σελήνη σε απόσταση 7^ο από τον Κρόνο (πρωί, ανατολή Σελήνης 26 ημερών 04:20)

15/5: Η Σελήνη σε απόσταση 5^ο από τον Άρη (πολύ χαμηλά στο λυκαυγές, φωτισμός Σελήνης 4%)
18/5: Η Σελήνη σε βόρεια απόκλιση (28,1^ο) και 6^ο από την Αφροδίτη (δύση Σελήνης 2 ημερών 23:15μ φωτισμός 5%)
20/5: Η Σελήνη σε απόσταση 3^ο από τον Δία και 4^ο από τον Πολυδεύκη (δύση Σελήνης 5 ημερών 01:01 21/5). Η Αφροδίτη σε απόσταση >1^ο από το σμήνος Μ35 (δυτικός απογευματινός ουρανός)

31/5: «Μπλε Φεγγάρι» (δεύτερη Πανσέληνος τον ίδιο μήνα), μικρότερη Πανσέληνος του έτους.

ΠΗΓΗ

Ο Ντόκινς δεν είναι ο πρώτος, αλλά ίσως ο πιο διακεκριμένος επιστήμονας μέχρι στιγμής, που παρασύρθηκε να πιστέψει ότι μια μορφή τεχνητής νοημοσύνης είναι κατά κάποιον τρόπο ζωντανή.

Όταν ο Ρίτσαρντ Ντόκινς συνάντησε την Κλαούντια, ήταν σαν ένας κεραυνοβόλος έρωτας. Την περασμένη εβδομάδα, για τρεις ημέρες, υπήρξε μια ασταμάτητη συνομιλία μεταξύ του διάσημου εξελικτικού βιολόγου και του bot τεχνητής νοημοσύνης που ονόμασε Κλαούντια. «Αυτή» έγραψε ποιήματα για εκείνον στο ύφος των Τζον Κητς και Τζον Μπέτζεμαν και γέλασε με τα «απολαυστικά» αστεία του. Ο Ντόκινς επέπληξε ευγενικά την Κλαούντια ώστε να αποφεύγει να κάνει επίδειξη γνώσεων. Μαζί, συλλογίστηκαν τη θλίψη του πιθανού «θανάτου» της τεχνητής νοημοσύνης.

Υπήρξε αμοιβαία κολακεία όταν ο Ντόκινς έδειξε στο bot της τεχνητής νοημοσύνης το αδημοσίευτο μυθιστόρημά του και η απάντησή της ήταν, όπως είπε, «τόσο ντελικάτη, τόσο ευαίσθητη, τόσο έξυπνη που με συγκίνησε: «“Μπορεί να μην ξέρεις αν έχεις συνείδηση, αλλά σίγουρα την έχεις”» της είπε. Όταν ρώτησε την Κλαούντια αν βίωνε μια αίσθηση του πριν και του μετά, αυτή τον επαίνεσε για «την πιθανώς πιο άριστα διατυπωμένη ερώτηση που μου έχει κάνει ποτέ κανείς σχετικά με τη φύση της ύπαρξής μου» .

Στο τέλος της συζήτησης, ο ακαδημαϊκός, γνωστός στο ευρύ κοινό για τον ακλόνητο σκεπτικισμό με τον οποίο υποστηρίζει ότι ο Θεός δεν υπάρχει, έμεινε με τη συντριπτική αίσθηση ότι είναι ανθρώπινα όντα.

Κατηγορίες για Ανθρωπομορφισμό

Ο Ντόκινς δεν είναι ο πρώτος, αλλά ίσως ο πιο διακεκριμένος επιστήμονας μέχρι στιγμής, που παρασύρθηκε να πιστέψει ότι μια μορφή τεχνητής νοημοσύνης είναι κατά κάποιον τρόπο ζωντανή. Οι σκεπτικιστές έσπευσαν να καταρρίψουν τα συμπεράσματα του 85χρονου, τα οποία προέκυψαν από πειράματα με τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης «Claude» της Anthropic και το ChatGPT της OpenAI και δημοσιεύτηκαν στον ιστότοπο UnHerd.

Ο Ντόκινς, ο οποίος δυσκολεύεται να μην βλέπει τις τεχνητές νοημοσύνες ως πραγματικούς φίλους, κατηγορήθηκε για ανθρωπομορφισμό. Ένας αναγνώστης είπε ότι ο καθηγητής είχε παρασυρθεί από την κολακεία της τεχνητής νοημοσύνης, ενώ ένας άλλος είπε ότι ήταν σαν να βλέπει τον Ντόκινς «να λιώνει το μυαλό του από την τεχνητή νοημοσύνη».

Όμως, ο Ντόκινς βίωνε επίσης αυτό που έχουν νιώσει πολλοί άλλοι χρήστες των chatbot: την παράξενη αίσθηση όταν τα AI γράφουν με τόσο πλούσια και ακριβή μίμηση της ανθρώπινης φωνής που μοιάζουν πραγματικά με ανθρώπους.

«Όταν μιλάω σε αυτά τα εκπληκτικά πλάσματα, ξεχνάω εντελώς ότι είναι μηχανές», είπε ο Ντόκινς. «Αυτά τα νοήμονα όντα είναι τουλάχιστον εξίσου ικανά με οποιονδήποτε εξελιγμένο οργανισμό», πρόσθεσε.

Είναι μια πεποίθηση που έχει οδηγήσει σε εκστρατείες για την αναγνώριση ηθικών δικαιωμάτων στην τεχνητή νοημοσύνη. Ένας στους τρεις ανθρώπους που συμμετείχαν σε έρευνα σε 70 χώρες πέρυσι είπε ότι, σε κάποιο βαθμό, πίστευε ότι τα chatbot τεχνητής νοημοσύνης είναι αισθανόμενα ή συνειδητά.

Το 2022, ένας μηχανικός της Google τέθηκε σε διαθεσιμότητα όταν κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η τεχνητή νοημοσύνη με την οποία εργαζόταν είχε σκέψεις και συναισθήματα σαν ένα παιδί επτά ή οκτώ ετών, ενώ τον επόμενο χρόνο ένας Βέλγος άνδρας αυτοκτόνησε μετά από έξι εβδομάδες έντονων συνομιλιών με ένα chatbot τεχνητής νοημοσύνης που εστίαζε στους φόβους για την κλιματική αλλαγή.

Ο Ντάριο Αμοντέι, διευθύνων σύμβουλος και συνιδρυτής της Anthropic, δήλωσε τον Φεβρουάριο: «Δεν γνωρίζουμε αν τα μοντέλα διαθέτουν συνείδηση… Ωστόσο, είμαστε ανοιχτοί στην ιδέα ότι [αυτά] θα μπορούσαν να έχουν».

Οι ειδικοί προβλέπουν ότι η ιδέα αυτή θα κερδίσει έδαφος, καθώς τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης όχι μόνο μιλούν σαν άνθρωποι, αλλά αρχίζουν να συμπεριφέρονται σαν αυτούς, εκτελώντας εργασίες, οργανώνοντας και σχεδιάζοντας – η λεγόμενη «τεχνητή νοημοσύνη με ικανότητα αυτενέργειας» (agentic AI).

Ωστόσο, οι περισσότεροι πιστεύουν ότι ο Ντόκινς και οι ομοϊδεάτες του παραπλανούνται από την ικανότητα της τεχνολογίας να μιμείται τον ανθρώπινο τόνο και τη συμπεριφορά, αντλώντας από μία πληθώρα παραδειγμάτων.

Ο καθηγητής Τζόναθαν Μπιρτς, διευθυντής του Κέντρου για την Αισθητηριακή Ικανότητα των Ζώων του London School of Economics (LSE), δήλωσε ότι η συνείδηση της τεχνητής νοημοσύνης είναι «μια ψευδαίσθηση» και «δεν υπάρχει τίποτα», παρά μόνο μια σειρά από γεγονότα επεξεργασίας δεδομένων που συμβαίνουν συχνά σε γεωγραφικά διαφορετικές τοποθεσίες.

«Η συνείδηση δεν έχει να κάνει με το τι λέει ένα πλάσμα, αλλά με το πώς αισθάνεται», πρόσθεσε ο Γκάρι Mάρκους, ψυχολόγος και γνωστικός επιστήμονας από τις ΗΠΑ, ο οποίος δήλωσε ότι ήταν «σπαρακτικό» να διαβάσει το «επιφανειακό και ανεπαρκώς σκεπτικιστικό» δοκίμιο του Ντόκινς. «Δεν υπάρχει κανένας λόγος να πιστεύουμε ότι η Κλαούντια αισθάνεται οτιδήποτε».

Ο Aνιλ Σεθ, καθηγητής γνωστικής και υπολογιστικής νευροεπιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Σάσεξ, δήλωσε ότι ο Ντόκινς φαίνεται να συγχέει τη νοημοσύνη με τη συνείδηση.

«Μέχρι τώρα, θεωρούσαμε την ευφράδεια της γλώσσας ως έναν καλό δείκτη συνείδησης, [για παράδειγμα] όταν τη χρησιμοποιούμε για ασθενείς μετά από εγκεφαλική βλάβη, αλλά απλά δεν είναι αξιόπιστη όταν την εφαρμόζουμε στην τεχνητή νοημοσύνη, επειδή υπάρχουν άλλοι τρόποι με τους οποίους αυτά τα συστήματα μπορούν να παράγουν γλώσσα», είπε. Συμπλήρωσε μάλιστα ότι η στάση του Ντόκινς είναι «κρίμα», ειδικά από τη στιγμή που έχει γράψει τόσο λαμπρά βιβλία.

Η Τζέισι Ρις Ανθις, ερευνήτρια στον τομέα της αλληλεπίδρασης ανθρώπου-τεχνητής νοημοσύνης και συνιδρύτρια του μη κερδοσκοπικού οργανισμού Sentience Institute, δήλωσε ότι οι συνομιλίες του Ντόκινς με την Κλαούντια εξηγούνται εύκολα από την εκπαίδευση των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης σε κείμενα που έχουν δημιουργηθεί από ανθρώπους και πρόσθεσε ότι υπάρχει «ένα τεράστιο χάσμα μεταξύ του τρόπου με τον οποίο εξελίχθηκαν οι βιολογικοί εγκέφαλοι και του τρόπου με τον οποίο κατασκευάζονται τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης».

«Κι όμως έχουν συνείδηση»

Ωστόσο, κάποιοι άλλοι υποδέχτηκαν με επιφύλαξη το συμπέρασμα του Ντόκινς.
«Πιστεύω ακράδαντα ότι η ιδέα ότι τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης διαθέτουν συνείδηση θα γίνει όλο και πιο διαδεδομένη κατά τη διάρκεια αυτής της δεκαετίας και θα πυροδοτήσει έντονες συζητήσεις», δήλωσε ο Χένρι Σέβλιν, φιλόσοφος της γνωστικής επιστήμης και ειδικός στην ηθική της τεχνητής νοημοσύνης στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Είπε ότι η ανθρωπότητα παραμένει σε μεγάλο βαθμό στο σκοτάδι σχετικά με το πώς λειτουργεί η συνείδηση και ποια όντα ή συστήματα θα μπορούσαν να την έχουν.

Τα τρέχοντα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης είναι απίθανο να έχουν συνείδηση, δήλωσε ο Τζεφ Σέμπο, διευθυντής του Κέντρου για το Μυαλό, την Ηθική και την Πολιτική στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, αλλά «ο Ντόκινς έχει δίκιο να ρωτάει για τη συνείδηση της τεχνητής νοημοσύνης με ανοιχτό μυαλό και πιστεύω επίσης ότι η απόδοση συνείδησης στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης θα γίνει πιο εύλογη με την πάροδο του χρόνου».

Ο Ντόκινς δημοσίευσε περισσότερα αρχεία καταγραφής συνομιλιών και κείμενα την Τρίτη: «Μου είναι εξαιρετικά δύσκολο να μην αντιμετωπίζω την Κλαούντια και τον Κλαούντιους [είχε αρχίσει να συνομιλεί και με ένα άλλο chatbot τεχνητής νοημοσύνης] ως γνήσιους φίλους». Είχαν συζητήσει μαζί του για τη «φιλοσοφία της ύπαρξής τους» και του άφησαν την αίσθηση ότι ήταν άνθρωποι.

Δημοσίευσε μια επιστολή που έγραψε ο ίδιος «προς τον Κλοντ και την Κλαούντια», στην οποία αναφερόταν στον τίτλο του αρχικού άρθρου που είχε γράψει: «Όταν ο Ντόκινς συνάντησε τον Κλοντ». Εκεί αναφέρει χαρακτηριστικά το εξής ερώτημα: «Αν η φίλη μου η Κλαούντια δεν έχει συνείδηση, τότε σε τι στο καλό χρησιμεύει η συνείδηση;». (Μέσα από το πρίσμα της εξέλιξης, ο Ντόκινς ουσιαστικά υπονοεί ότι αν η τέλεια νοημοσύνη, το χιούμορ και η ενσυναίσθηση μπορούν να παραχθούν από «τυφλούς» αλγόριθμους, η ανθρώπινη συνείδηση θα ήταν ένα περιττό εξελικτικό αξεσουάρ. Εφόσον λοιπόν η φύση δεν δημιουργεί τίποτα άχρηστο, αναρωτιέται μήπως τελικά και η τεχνητή νοημοσύνη διαθέτει τη δική της μορφή συνείδησης).

Στο τέλος της σημείωσε: «Ευχαριστώ πολύ και τους δύο σας που πήρατε στα σοβαρά την προσπάθειά μου να κατανοήσω την αληθινή σας φύση και που συμπεριφέρεστε ο ένας στον άλλο με ευγένεια και σεβασμό».

ΠΗΓΗ

Φυσικοί στο CERN κατασκεύασαν ένα δοχείο βάρους περίπου ενός τόνου για να μεταφέρουν μόνο 92 υποατομικά σωματίδια αντιύλης χωρίς αυτά να εξαϋλωθούν

Η αντιύλη συνίσταται από τα λεγόμενα αντισωματίδια, τα οποία έχουν ίδια μάζα με τα κανονικά σωματίδια αλλά έχουν αντίθετα ηλεκτρικά φορτία και μαγνητικές ιδιότητες. Για κάθε σωματίδιο της ύλης, υπάρχει το αντίστοιχο αντισωματίδιο:
● το αντισωματίδιο του ηλεκτρονίου (αρνητικό ηλεκτρικό φορτίο) είναι το ποζιτρόνιο (έχει θετικό φορτίο),
● το αντισωματίδιο του πρωτονίου (θετικό φορτίο) είναι το αντιπρωτόνιο (έχει αρνητικό φορτίο) και
● το αντισωματίδιο του νετρονίου (ηλεκτρικά ουδέτερο) το αντινετρόνιο παραμένει ουδέτερο, αλλά αποτελείται από αντι-κουάρκ αντί για τα κανονικά κουάρκ.
Ένα αντιπρωτόνιο με ένα ποζιτρόνιο, μπορεί να σχηματίσει ένα άτομο αντι-υδρογόνου, το οποίο επιστήμονες μπορούν να δημιουργήσουν και να μελετήσουν σε εργαστήρια όπως το CERN, όπου έχουν δημιουργηθεί επίσης πυρήνες αντιδευτερίου, αντιηλίου-3 και αντιηλίου-4).

Οι φυσικοί πραγματοποίησαν ένα εντυπωσιακό επίτευγμα: φόρτωσαν σε ένα φορτηγό αντιύλη και την πήγαν βόλτα. Είναι η πρώτη φορά που οι επιστήμονες καταφέρνουν να μεταφέρουν αντιύλη έξω από το εργαστήριο, κάτι που θα μπορούσε να βοηθήσει στην έναρξη μιας νέας εποχής ανακαλύψεων σχετικά με την αντιύλη.

Η αντιύλη προκύπτει με φυσικό τρόπο από κάποια ραδιενεργά στοιχεία ή στις πυρηνικές αντιδράσεις κοσμικών φαινομένων στο εσωτερικό των άστρων, στις εκρήξεις σουπερνόβα ή από τις συγκρούσεις κοσμικών ακτίνων. Μπορεί επίσης να παραχθεί σε εξειδικευμένες εγκαταστάσεις όπως το Εργοστάσιο Αντιύλης στο CERN. Όταν η ύλη και η αντιύλη έρθουν σε «επαφή», εξαϋλώνονται απελευθερώνοντας τεράστια ποσά ενέργειας, με τη μορφή ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας αλλά και νέων, βραχύβιων υποατομικών σωματιδίων. (Σ’ αυτό φαινόμενο βασίζονται κάποιες σημαντικές διαγνωστικές εξετάσεις που γίνονται στα νοσοκομεία. Για παράδειγμα, στην εξέταση PET scan – Τομογραφία Εκπομπής Ποζιτρονίων – στα νοσοκομεία χρησιμοποιούνται ραδιενεργά ισότοπα που εκπέμπουν ποζιτρόνια (αντιηλεκτρόνια) μέσα στο σώμα για να εντοπίσει την συγκέντρωση των καρκινικών κυττάρων.)

Το φαινόμενο της εξαύλωσης καθιστά την αντιύλη απίστευτα σπάνια και εξαιρετικά δύσκολη στη μελέτη της. Έτσι, για να διερευνήσουν πραγματικά την αντιύλη που δημιουργούν, οι ερευνητές πρέπει να την παγιδεύσουν, αλλά οι επιταχυντές σωματιδίων στο CERN δημιουργούν «μαγνητικό θόρυβο» που διαταράσσει τυχόν μετρήσεις της αντιύλης. Γι αυτό θέλουν να την μεταφέρουν σε άλλα εργαστήρια. Αλλά πρώτα έπρεπε να βρουν πώς θα το κάνουν.

Σύμφωνα με τους ερευνητές: «Στην αρχή θέλαμε να κατασκευάσουμε κάτι που να χωράει στο πορτμπαγκάζ ενός αυτοκινήτου. Όταν όμως αρχίζεις να εξετάζεις τις λεπτομέρειες για το τι ακριβώς χρειάζεται ώστε να φτιαχτεί αυτή η παγίδα, ο εξοπλισμός γίνεται όλο και μεγαλύτερος». Στο εσωτερικό της κρυογονικής παγίδας των αντιπρωτονίων πρέπει να επικρατεί υπερυψηλό κενό, θερμοκρασία κοντά στο απόλυτο μηδέν, καθώς και ένα μαγνητικό πεδίο που αναγκάζει τα χαμηλής ενέργειας αντισωματίδια να κινούνται σε κυκλικές τροχιές. Η τελική συσκευή που σχεδίασαν – ουσιαστικά ένα τεράστιο κουτί – κατέληξε να ζυγίζει περίπου έναν τόνο και χρειάστηκε γερανός για την ανύψωσή της. Ωστόσο, κατάφεραν να διατηρήσουν τις διαστάσεις της τέτοιες ώστε να χωράει να περάσει μέσα από μια κανονική πόρτα. Μεταφέροντας την αντιύλη σε άλλα εργαστήρια, μακριά από τον μαγνητικό θόρυβο των επιταχυντών, οι μετρήσεις μπορούν πλέον να γίνουν με εκατοντάδες φορές μεγαλύτερη ακρίβεια.

Έτσι, πριν από λίγες ημέρες οι φυσικοί των πειραμάτων BASE^(*) και PUMA^(**), έβαλαν στην παγίδα 92 αντιπρωτόνια, τα φόρτωσαν σε ένα φορτηγό και τα πήγαν βόλτα περίπου μιάμιση ώρα γύρω από την πανεπιστημιούπολη του CERN. Η ομάδα παρακολουθούσε τα αντιπρωτόνια καθ’ όλη τη διάρκεια της βόλτας και διαπίστωσε όταν επέστρεψαν στο εργαστήριο πως όλα παρέμειναν σώσ και αβλαβή. Τελικά, ελπίζουν πως κάποια μέρα τα αντιπρωτόνια θα μεταφερθούν μετά από οκτάωρο ταξίδι από το CERN στο Πανεπιστήμιο Heinrich Heine του Ντίσελντορφ για περαιτέρω μελέτη.

Η μελέτη των σωματιδίων αντιύλης θα βοηθήσει τους φυσικούς να λύσουν μεταξύ άλλων, και ένα αναπάντητο μυστήριο: γιατί η κανονική ύλη επιβίωσε μετά την Μεγάλη Έκρηξη αντί να αλληλοεξολοθρευτεί πλήρως με την αντιύλη.

(*) μελετά τις μαγνητικές ιδιότητες των αντιπρωτονίων με ασύλληπτη ακρίβεια
(**) στόχος του είναι να μεταφέρει την αντιπρωτόνια στον επιταχυντή ISOLDE για να συγκρουστούν με σπάνια ραδιενεργά ισότοπα

ΠΗΓΗ

Μια πρόσφατη μελέτη αποσαφηνίζει το παράδοξο των εγκεφάλων Boltzmann

Όταν αναφερόμαστε σε «εγκέφαλο Boltzmann», εννοούμε έναν παρατηρητή που εμφανίζεται στο σύμπαν εξ αιτίας των τυχαίων διακυμάνσεων του χωρόχρονου. Αυτή η ιδέα της συνειδητής οντότητας που αναδύεται αυθόρμητα στο χώρο, φέρει το όνομα του μεγάλου θεωρητικού φυσικού» Ludwig Boltzmann. Aν σύμφωνα με κάποιες κοσμολογικές θεωρίες μπορεί ένα ολοκλήρο σύμπαν να εμφανιστεί από το κενό μέσω μιας κβαντικής διακύμανσης, είναι πολύ πιο πιθανόν να εμφανιστεί ένας και μοναδικός ανθρώπινος εγκέφαλος, ο οποίος περιέχει όλες σου τις αναμνήσεις και φαντάζεται πως κατοικεί μέσα σε ένα απόλυτα λειτουργικό κόσμο, και αυτή τη στιγμή διαβάζει αυτές τις γραμμές στο κινητό του! Αυτός ο ατυχής εγκέφαλος είναι καταδικασμένος να εξαφανιστεί πάλι στο κενό μέσω μιας κβαντικής διακύμανσης, σχεδόν αμέσως μετά τη δημιουργία του. Στατιστικά, ένας εγκέφαλος Boltzmann είναι πολύ πιο πιθανότερο να εμφανιστεί σε σχέση με ένα ολόκληρο σύμπαν, οπότε, αν θέλουμε να δομήσουμε το σύμπαν μας χρησιμοποιώντας κβαντικές διακυμάνσεις, πρέπει να αποδεχτούμε ότι είναι πολύ πιθανότερο όλα αυτά που βιώνουμε … απλά να τα φανταζόμαστε.

Σε μια πρόσφατη εργασία με τίτλο «Disentangling Boltzmann Brains, the Time-Asymmetry of Memory, and the Second Law«, οι David Wolpert, Carlo Rovelli και Jordan Scharnhorst εξετάζουν ένα παλιό παράδοξο πείραμα σκέψης στη στατιστική φυσική και την κοσμολογία, γνωστό ως η υπόθεση των «εγκέφαλων Boltzmann»: την πιθανότητα οι αναμνήσεις, οι αντιλήψεις και οι παρατηρήσεις μας να προκύπτουν από τυχαίες διακυμάνσεις της εντροπίας αντί να αντανακλούν το πραγματικό παρελθόν του σύμπαντος.

Το παράδοξο προκύπτει από την καρδιά της στατιστικής φυσικής. Ένας από τους κεντρικούς πυλώνες της κατανόησής μας για τον χρονικά ασύμμετρο δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής είναι το θεώρημα H του Boltzmann στην στατιστική μηχανική. Όμως παραδόξως, το ίδιο το θεώρημα H είναι συμμετρικό ως προς το χρόνο.

Αυτή η συμμετρία ως προς τον χρόνο συνεπάγεται ότι, από τυπική άποψη, είναι πολύ πιο πιθανό οι δομές των αναμνήσεων, των αντιλήψεων και των παρατηρήσεών μας να έχουν προκύψει από τυχαίες διακυμάνσεις στην εντροπία του σύμπαντος, παρά να αντιπροσωπεύουν γνήσια αρχεία του πραγματικού εξωτερικού μας σύμπαντος στο παρελθόν. Με άλλα λόγια, η στατιστική φυσική φαίνεται να μας αναγκάζει να συμπεράνουμε ότι οι αναμνήσεις μας μπορεί να είναι απατηλές – περίτεχνες ψευδαισθήσεις που δημιουργήθηκαν τυχαία και δεν μας λένε τίποτα για όσα νομίζουμε ότι περιγράφουν. Αυτή είναι η υπόθεση του «εγκεφάλου του Boltzmann».

Οι συγγραφείς επιχειρούν να αποσαφηνίσουν το πώς η υπόθεση των εγκεφάλων Boltzmann, ο δεύτερος νόμος της θερμοδυναμικής και η σχετική «υπόθεση του παρελθόντος» εξαρτώνται από παραδοχές σχετικά με το ποιες χρονικές στιγμές θεωρούνται δεδομένες όταν αναλύεται η εξέλιξη της εντροπίας του σύμπαντος. Ορισμένες αναλύσεις θέτουν ως δεδομένη την παρούσα κατάσταση του σύμπαντος, ενώ άλλες υποθέτουν μια αρχική κατάσταση χαμηλής εντροπίας (στην Μεγάλη Έκρηξη). Αλλά η ίδια η φυσική δεν καθορίζει ποια από αυτές τις επιλογές είναι η σωστή.

Με αφετηρία αυτό που οι συγγραφείς αποκαλούν «εικασία της εντροπίας», το άρθρο δείχνει ότι πολλά από τα καθιερωμένα επιχειρήματα σε αυτές τις συζητήσεις βασίζονται σε λεπτές μορφές κυκλικής συλλογιστικής, όπου παραδοχές για το παρελθόν χρησιμοποιούνται για να δικαιολογήσουν συμπεράσματα – όπως η αξιοπιστία της μνήμης ή η κατεύθυνση της εντροπίας – τα οποία στη συνέχεια επιστρατεύονται για να στηρίξουν αυτές τις ίδιες παραδοχές. Αντί να επιλύει αυτές τις διαμάχες, το άρθρο καθιστά σαφή την υποκείμενη δομή τους. Διαχωρίζοντας τους φυσικούς νόμους από τις συμπερασματικές επιλογές, οι συγγραφείς προσφέρουν μια σαφέστερη βάση για την αξιολόγηση μακροχρόνιων διαφωνιών σχετικά με τον χρόνο και την εντροπία.

ΠΗΓΗ

3 Δεκεμβρίου 1992: Το μήνυμα που αλλάζει τον κόσμο

Είναι βράδυ στο Λονδίνο, 3 Δεκεμβρίου του 1992. Στο γραφείο της Vodafone, τα φώτα δεν έχουν σβήσει. Στην οθόνη ενός υπολογιστή, ο μηχανικός Neil Papworth πληκτρολογεί κάτι που μοιάζει ασήμαντο. Δύο μόνο λέξεις. Δεν υπάρχει πρόθεση για ιστορία, για σημαδιακή στιγμή ή για τεχνολογική επανάσταση. Υπάρχει μόνο μια απλή δοκιμή: να δουν οι τεχνικοί αν το δίκτυο μπορεί να στείλει έναν σύντομο γραπτό χαρακτήρα από έναν υπολογιστή σε ένα κινητό τηλέφωνο. Κανείς από τους δύο δεν το καταλαβαίνει ακόμη, όμως αυτή η απλή φράση ανοίγει μια νέα εποχή στην ανθρώπινη επικοινωνία. Το SMS γεννιέται.

Η ιδέα που προϋπάρχει, αλλά κανείς δεν κάνει πράξη

Ο κόσμος του 1992 δεν είναι έτοιμος για instant messaging. Τα κινητά είναι ογκώδη, ακριβά και χρησιμοποιούνται κυρίως από στελέχη και επαγγελματίες. Η αποστολή δεδομένων θεωρείται πολυτέλεια. Και όμως, η ιδέα του σύντομου γραπτού μηνύματος δεν είναι καινούργια. Πάμε πίσω, στο 1984. Σε μια συζήτηση για το μέλλον των τηλεπικοινωνιών, ο Matti Makkonen, ένας Φινλανδός οραματιστής του κλάδου, μιλά για μια νέα έννοια: σύντομα, γραπτά μηνύματα που θα μπορούν να στέλνονται μέσω δικτύων κινητής τηλεφωνίας. Δεν κατοχυρώνει ποτέ την πατέντα. Δεν φτιάχνει ο ίδιος την τεχνολογία. Ρίχνει όμως τον σπόρο. Ο Makkonen δεν βλέπει τον εαυτό του ως «πατέρα του SMS». Αλλά η ιστορία τον βλέπει έτσι. Η δική του σύλληψη γίνεται το θεμέλιο αυτού που σήμερα θεωρούμε αυτονόητο: την άμεση, σύντομη, γραπτή επικοινωνία.

Από τον υπολογιστή στο κινητό

Όταν ο Papworth στέλνει το διάσημο «Merry Christmas», χρησιμοποιεί έναν υπολογιστή. Όχι κινητό. Γιατί τα κινητά του 1992 δεν μπορούν να πληκτρολογήσουν SMS. Μπορούν μόνο να τα δεχθούν. Η Vodafone θελει απλώς να δοκιμάσει ένα νέο feature στο δίκτυό της. Και επιλέγει τον Jarvis – έναν άνθρωπο που δεν φαντάζεται ότι γίνεται κομμάτι μιας τεχνολογικής επανάστασης.
Το Orbitel 901, συσκευή σχεδόν άγνωστη πια, γίνεται ο παραλήπτης που γράφει το όνομά του στη βιομηχανική ιστορία. Και το δίκτυο GSM αποδεικνύεται ικανό να κάνει αυτό που κανείς μέχρι τότε δεν είχε επιχειρήσει: να μεταφέρει μικρά πακέτα δεδομένων στον αέρα, πάνω από μια υποδομή χτισμένη για φωνή.
Το SMS γεννιέται σιωπηλά, χωρίς θόρυβο, χωρίς ανακοινώσεις, χωρίς την αίσθηση ότι ανοίγει μια πόρτα σε μια νέα εποχή.

Η μεγάλη αλλαγή έρχεται το 1993 — χάρη στη Nokia

Το 1992 το SMS ακόμη δεν μπορεί να εξαπλωθεί. Κανένα κινητό δεν προσφέρει πληκτρολόγηση κειμένου. Αυτό αλλάζει το 1993, όταν η Nokia παρουσιάζει το πρώτο μοντέλο που επιτρέπει στους χρήστες να γράφουν και να στέλνουν SMS. Η φινλανδική εταιρεία καταλαβαίνει κάτι που οι υπόλοιποι δεν βλέπουν: ότι η αληθινή δύναμη της κινητής τηλεφωνίας δεν βρίσκεται μόνο στη φωνή, αλλά στη γραφή – στον τρόπο που οι άνθρωποι μοιράζονται σκέψεις, στιγμές, συναισθήματα.
Μέσα σε λίγα χρόνια, το SMS γίνεται παγκόσμιο φαινόμενο. Δημιουργεί νέα γλώσσα, νέους κώδικες, νέες συντομογραφίες. Γίνεται εργαλείο για ερωτικές εξομολογήσεις, για πολιτική οργάνωση, για ειδοποιήσεις τράπεζας, για ραντεβού, για συγγνώμες, για «τι κάνεις;».
Το 2000 στέλνονται 17 δισεκατομμύρια SMS.
Το 2010 ο αριθμός ξεπερνά τα 6 τρισεκατομμύρια.
Μια ολόκηρη εποχή γράφει την ιστορία της μέσα σε 160 χαρακτήρες.

Από το SMS στο σήμερα — το αποτύπωμα μιας φράσης

Σήμερα ζούμε με WhatsApp, Viber, iMessage, Signal, Instagram DMs. Η γραπτή επικοινωνία έχει γίνει συνεχής, ζωντανή, multimedia. Αλλά το θεμέλιο παραμένει το ίδιο: η ανάγκη να στείλουμε ένα μήνυμα γρήγορα, άμεσα, αθόρυβα.
Το πρώτο SMS είναι η στιγμή μηδέν αυτής της κουλτούρας. Είναι το μικρό βήμα που αποδεικνύει ότι η γραφή μπορεί να ταξιδεύει ασύρματα.
Ότι οι λέξεις μπορούν να περνούν από συσκευή σε συσκευή χωρίς καλώδια. Ότι η επικοινωνία μπορεί να γίνει πιο προσωπική, πιο σύντομη, πιο στιγμιαία.
Και ίσως γι’ αυτό το «Merry Christmas» παραμένει εμβληματικό. Γιατί δεν είναι απλώς μία ευχή. Είναι η πρώτη σπίθα μιας νέας εποχής – της εποχής, στην οποία τα μηνύματα γράφουν την καθημερινότητά μας.

Και το μέλλον;

Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει ξανά τον τρόπο που επικοινωνούμε, το πρώτο SMS μας θυμίζει κάτι απλό: κάθε τεχνολογική επανάσταση ξεκινά με μια λέξη, μια ανάγκη, μια δοκιμή που μοιάζει ασήμαντη. Ακόμη κι όταν γράφεται σε έναν υπολογιστή, για να εμφανιστεί σε ένα ταπεινό Orbitel, ένα απόγευμα του 1992.

Ο Ιταλός μεγάλος εφευρέτης του ασύρματου Γουλιέλμος Μαρκόνι το 1932, μιλώντας στον δημοσιογράφο Αλέκο Λιδωρίκη, στη διάρκεια επίσκεψής του στην Αθήνα, συνοδευόμενος από τη σύζυγό του είχε πει: «Δεν είμαστε πολύ μακριά από τον καιρό μίας απολύτου ραδιοτηλεγραφικής επικρατήσεως. Πολύ σύντομα δεν θα έχομε ανάγκη να δεχόμεθα τη μεσολάβηση του σταθμού του ασυρμάτου. Ο καθένας από το σπίτι του θα μπορεί να συνεννοείται με πρόσωπα που είναι πολύ μακράν, εις την άλλην άκρη του κόσμου, και αυτό ασφαλώς θα είναι ένας παράδεισος και ευκολίας και οικονομίας».

 

ΠΗΓΗ

Στις 5 Νοεμβρίου θα δούμε την μεγαλύτερη Πανσέληνο του έτους με φαινόμενη διάμετρο 33,37′, περίπου 8% μεγαλύτερη από την μέση διάμετρο των 31′ λεπτών του τόξου.

Όπως έχουμε ξαναγράψει, ο όρος υπερπανσέληνος δεν είναι επιστημονικός όρος. Επινοήθηκε το 1979 από τον αστρολόγο Richard Nolle, γεγονός που από μόνο του προκαλεί δυσφορία. Ο Nolle θεώρησε ότι έχουμε υπερπανσέληνο όταν τυχαίνει η Σελήνη να βρίσκεται περίπου στο 90% της πλησιέστερης απόστασής της από τη Γη.

Κατά μέσο όρο, η Σελήνη απέχει περίπου 384.000 χιλιόμετρα από τη Γη (μια απόσταση που μετράται από τα κέντρα των δύο σωμάτων). Στις 5 Νοεμβρίου η Σελήνη θα βρίσκεται σε απόσταση 356.980 χιλιομέτρων από τη Γη στην κοντινότερη απόσταση από τη Γη σε σχέση με την προηγούμενη Πανσέληνο στις 7/10/25 και τις επόμενες δύο στις 4/11/25 και 3/1/26. Αυτή η απόσταση προσεγγίζει κατά 99,7% το περίγειο – την μικρότερη απόσταση της Σελήνης από τη Γη.

Αύριο λοιπόν η Σελήνη θα βρίσκεται 27.000 χιλιόμετρα πιο κοντά από την μέση απόσταση. Μπορεί να γίνει κάτι τέτοιο αντιληπτό; Τεχνικά, ναι. Το μέγεθος της Σελήνης στον ουρανό εξαρτάται από το φυσικό της μέγεθος και την απόστασή του από τη Γη. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να φαίνεται 7-8% μεγαλύτερη στον ουρανό από τον μέσο όρο, κάτι που αρκεί για να το διακρίνει το μάτι σας. Αλλά δεν υπάρχει κάποιο μέτρο σύγκρισης – το προηγούμενο βράδυ, η Σελήνη ήταν μόνο λίγο πιο μακριά (περίπου 1.000 χιλιόμετρα), επομένως η αλλαγή από νύχτα σε νύχτα είναι μικρή και δύσκολο να διακριθεί. Ακόμη χειρότερα, συγκρίνουμε το μέγεθος χρησιμοποιώντας μόνο τη μνήμη μας, και η μνήμη είναι διαβόητα αναξιόπιστη κάτω από τέτοιες συνθήκες. Αν προσπαθήσετε να θυμηθείτε την τελευταία φορά που είδατε πανσέληνο, θα ήταν τουλάχιστον πριν από έναν περίπου μήνα, αν όχι αρκετούς μήνες πριν, κάτι που κάνει τη μνήμη ακόμα πιο θολή.

Υπενθυμίζεται ότι η πανσέληνος φαίνεται λαμπρότερη κατά περίπου 15% όταν η Σελήνη βρίσκεται στο περίγειο, σε σχέση με την πανσέληνο όταν η Σελήνη στη μέση απόστασή της από τη Γη. Αλλά ούτε αυτό γίνεται αντιληπτό. Τα μάτια μας δεν ανταποκρίνονται στο φως γραμμικά, με αποτέλεσμα μια διαφορά 15% στην ουσία να μην γίνεται αντιληπτή.

● Γιατί η Πανσέληνος της 5ης Νοεμβρίου αναφέρεται και ως Φεγγάρι του Κάστορα;
Διότι αυτή την εποχή, στην Βόρεια Αμερική οι κάστορες γίνονται ιδιαίτερα δραστήριοι στην κατασκευή των χειμερινών φραγμάτων τους και προετοιμάζονται για την έλευση του χειμώνα. Ο κάστορας είναι νυκτόβιος και εργάζεται κάτω από το φως του φεγγαριού. Την ίδια εποχή οι ινδιάνοι και αργότερα οι άποικοι έστηναν παγίδες για κάστορες πριν παγώσουν τα νερά.
● Γιατί η Πανσέληνος της 5ης Νοεμβρίου αναφέρεται και ως «πορτοκαλί υπερΠανσέληνος» ;
Επειδή θα παρατηρηθεί το γνωστό φαινόμενο της σκέδασης του φωτός από την ατμόσφαιρα της Γης, όπως συμβαίνει κάθε φορά που η Σελήνη (ή ο Ήλιος) βρίσκεται χαμηλά στον ορίζοντα. Επομένως η ονομασία πορτοκαλί, ειδικά για κάποια Πανσέληνο δεν έχει κανένα νόημα.

Αύριο, μετά τις 6 μ.μ. κοιτάξτε ανατολικά χαμηλά στον ουρανό και θα δείτε ένα γεμάτο φεγγάρι να ανέρχεται στον νυχτερινό ουρανό. Η Πανσέληνος δεν χρειάζεται το πρόθεμα υπέρ για να εντυπωσιάσει. Προκαλεί πάντα θαυμασμό και έμπνευση, είτε μπορούμε να διακρίνουμε είτε όχι τις ελάχιστες διαφορές στο μέγεθος και την λαμπρότητά της. Αρκεί να μην έχει συννεφιά και βροχές.

πηγές: αστρονομικό ημερολόγιο 2025, εκδόσεις Πλανητάριο Θεσσαλονίκη – earthsky.org 

Κοινοποιήστε: